Bygdeskomakeren

Av Dagmar Blix

INNHOLD

STARTSIDEN

Skomakar, bli ved din lest, sei ett a di goe gamle visdomsordan som vi har så mange a. Dæ vil sei at vi skal hold ve mæ dæ yrke som vi ha velt og ikkje far og hopp ifrå dæ ein te dæ andre. Då bli en kanskje aldri fullgo i nokka.

Men i våre daga ha mange skomakra måtta gått ifrå lesten sin — ufrivelli. Maskinan og automatiseringa ha overtatt så mykje. Alt skal drivest i dæ store, om dæ lønn seg. Og mange handverkara held på og forsvinn heilt. På lande e dæ mesta ikkje å oppdriv en lappeskomakar. Ja, der e ikkje mange a di i byen heller.

Vi kan kanskje gå litt attover i sjølbergengssamfunne — eller naturalhusholdnenga. Når bonden ha slakta krættur om hausten, så spikra han skinnan fast på en vegg — på skjåen eller fjøsen, helst ikkje på stulånna. Han spila di godt ut. Når di va tørr, tok han di ner og skrapa og bereidd di godt. Særlig for di fint mæ de som skull brukest tell fella, lamskinn og feilfrie sauskinn. Dæ va stor konst å stell skinnan godt, så kanskje di bar di tel fellmakaren. Han smort inn skinnsia mæ kalk og salt og ka dæ va alt. Hårsia vaska di, for ulla skull vær så kvit og mjuk som muli. Eg kjent 2 gamle gubba som va særli flenke skinnfellmakara. Ikkje nok mæ at di flidd og sydd fellen ihop så vakkert og nøyaktig, men di pynta skinnsia mæ både blomster og blad. Di ha laga seg forme a tre som di døppa i nokka slags trøkksvert og trøkt på. — Ja, menneskan ha alltid prøvd å pynta tengan sine, og stege imella handverkaren og kunstnaren e ikkje så veldi stort.

Geitskinnan brukte di tel skinnhyr åt feskaran, altså skinntrøye og skinnstakka. Dæ va før di fann opp å lag oljehyr. Di bruktest og tel fangskinn både åt skomakara og andre — og te skinnbrøker og skinnbot åtti boksebaken. Dæ va gjævt for di som rodd mykje, for då vil jo boksebaken fort bli sundsletten. En gong va dæ en mann som ha sydd seg sko a et bokkskinn. Men dæ lokta fælt a di skoen så lenge som han hadd di, enda skinne va både barka og flidd. Nei, di vesst nok ka di snakka om di gamle når di sa: Dæ nøtta ikkje å bank lokta utur bokkskinne.

Kuhuen va go te storsko og støvla. Kalvskinnan te lettsko eller sprengsko. Okshuen gjor di soller a. Då la di skinnan i noen garvarkar som sto under jorda, og der kunn di ligg oppte et år. Men først låg både di og andre skinn ei lang ti i elve eller vatn for å røyt håran a. Så vart di lagt i store garvarkar og barka. Di låg så å sei i en lake a bjørkebork og vatn. Så dæ va en nokså langvari prosess før di fekk ta te å sy sko. Noen for galt åt mæ skinnan, så di vart hard og stiv liksom never. Så måtte skomakaren ta og berei di om igjen for å få di brukbar. Eller di sendt di te garverie. Her va et garveri som i lang ti stelt skinnan te folk.

Så sendt di bu ette den omvankanes skomakaren, og han sydd gjerna sko te mange i huse, når han først va på gården. Dæ va ikkje så ofte. Nei, di fekk værsågo å spar på skoen. I bestemor sin ungdom gjekk konfermanten te kjerka i tretoflan, og så sett di seg neri kjerkbakken og skifta på seg skoen før di gjekk inn i kjerka. Skoen hengt for de meste i stabburstake eller lofttake, og di va nokså hard og ond å gå i, enda om di vart godt smort. Dæ va et slit å far ifrå gård te gård mæ lestesekk og hamar og syl, så skomakaran tok tel å ha verksta heime hos seg. Så fekk då folk kom te han og få tatt mål, når di skull ha nye sko, og likeins når di skull ha sett i stand gamle sko. Dæ va halvsoling og helflekking som di kalla dæ. Han sett også grima og nye tåhetta på overlere. Dæ pynta nok ikkje opp akkorat, men di kunn ikkje kast skoen før di va vel utsletten — og gapa ette graut både for og bak.

Men lappskomakreng dreiv ikkje skomakarmeistran mæ, uten når dæ va heilt fritt for anna arbei. Nei, lappskomakreng va dæ mange som tok seg tel mæ for å tjen seg nokre øre attåt. Og di va rekti flenk. Di både plugga sola og sydd sola under skoen. Di sydd mæ bekkatråd som der va festa grisbust i endan på — som ei slags nål. Men stakkar, di hadd ikkje sinn te å ta nokka egentli betaleng — eg hus di tok en femtiøreng oppte en par krona, så dæ vart knapt nok te snus — åt di som va stri på den. Den ti halvsolinga kom opp i fem krona, sa folk at deher dæ lønt seg ikkje. Di kunn lik så godt kjøpe seg nye sko, — di kosta vel omkreng en 15—20 krona.

Bygdeskomakaren han kunn sine teng, og han sett si ære i å lag holdbare og pene sko, — ja pen ette den tids meining. Dæ gjor i grunnen andre handverkara og. Her va en flenk skomakarmeister borti Valberg. Han ha leksa spesialisert seg på sjystøvla og dreiv stort, kan vi sei. Han hadd fleire læresveina og sine eigne gluntonga te hjelp i verkstaen. Og så, arbeidd han opp sjystøvla og reist omkreng i feskværran og selt di om vin tran. Folk vil gjerne kjøp stø via hos han. Dæ va sterke og tette støvla, mæ heljern og plugga sola og knastra attom helan, for å få di lettar a seg. Di hadd varme hossa og tjukke støvellesta inni, så kunn di hold seg tørr og varm på føttern, om båran drefsa nokså mykje inn i båten.

En gong va dæ reint på hekta mæ en gut. — Han har sjølv f or telt dæ. En dag di va opprådd for en mann så tok di guten mæ på have, enda han va berre i 11—12 års alderen. Ja, dæ hørest heilt utruli, men han va stor og krafti a vekst. Dæ vart en frøkteli uversdag — og i åpen båt. Han vart dyvåt a sjyskvett. Då di tok støvlan a han om kvelden, så va lestan og hossan og føttern berre en isklake. Men di gnidd føttern og stelt han, så han berga verkeli føttern — og helsa.

Dæ va så gildt å ha et par sko, særli når di skull vær fin — te kjerksko og dansesko. Di likt å dans i gamle daga. Di dansa omkreng i husan hos folk — i julgildan og så i brylleppan som gjerna vara en tre-fire daga. Men dæ va mange som matt klar seg lange tien uten sko. Di brukt tresko og lugga og støvla, røyserta — di kalla. Og di gjekk så gladeli te kjerka i røyserta. Ja, dæ hendt og at di dansa i di. Men er trur dæ matt bli mykje tramp og bråk, når di dansa pols og galopp og rilender — enten di brukt støvlan eller di trauste bekksømskoen.

Om vinteren når dæ va frost og sny, så gjekk mesta alt folk i lugga. Di e strekka og når heilt oppfør knee. Mannfolkan kunn ha korte lugga, og då knytt di di utanpå boksheltan. Luggan e både varm og lett, og en treppa så lett på skåren i di. Når en skal grynn i djupsny e di også go, for så bli en ikkje våt på leggan. Dæ va ingen skam å gå te kjerka i lugga, dersom di va heil og pen. Di va også bra når glunten va ute på frieng, før då gjekk di så stilt. Folk brukt å sei: «Eg mein du e ute og går på friarluggan».

Men tresko og tretofla dæ va prektie fotbuna. Og dæ hadd alt folk minst ett par a. Kvinnfolka hadd gjerna et par nye, fine tofla som di kunn gå imella gårdan i, og så et par gamle tæsa som di brukt tel fjøstofla. Dæ va så lettvint å tre føttern i di når di skull gå i fjøsen og så sett di a seg i bislage. Der sto tretoflan på rad, barnetofla og alt. Før i tia så hadd kver sine, men seinar sto der nokker par som di då brukt om enannen. Skomakaran laga også lette lertofla te å gå inni husan i. Bonnan brukte lesta eller luggsko. Luggskoen va sydd a godt vadmel og mæ tredoble sola, og di kunn vær rekti nett og fiks. Treskoen hadd en helkapp som gjor at folk kunn gå ute mæ di i litt meir sølføre enn di kunn i tretoflan.

Treskoen vart mest brukt a mannfolkan. Di har i mange, mange år vor brukt både a bønder og feskera. Di va lettvint for bøndene å ta a og på, og så vara di då ei stund. Lersko bli jo snart sundstokken på stubbmarka. Dæ e ikkje lenge sia at både feskera og feskkjøpara for og klakka så løsti på tresko både i buen og på brukan og på kaien — når de ha tatt sjystøvlan a seg. — Nu e dæ berre gummistøvla te alt slags bruk, både før store og små. Og dæ e på langt nær ikkje så sunt for føttern. Di e jo prektig i regnvær og sølføre og berre te å gå i. Å sett nokka lenge i di e ikkje bra før helsa. Og dæ telråest at skolebarna tar di a seg i timan og sett i lesta eller mornsko. Dæ bli sagt at treskoen held på og kjem te heder og verdighet igjen, men nu sånne småe og nette tel å gå inni husan i — gjerne mæ silkestrømpa i. Og så e der gummilappa under, så ikkje klakkenga skal vær for hard.

Dæ va en gong en russer som skrytt så a treskoen. Han va en høg offiser under den første verdenskrigen. Og då revolusjonen kom, og alt va nær sagt kaos i Russland, då rømt han a lande. Han gjekk og gjekk — igjenna di grusomme sompan på austfronten, igjenna veldie skoga og over endelause myr-strekninga og ville grensefjell — te han va i Norge. Han gjekk i sjevråsko, fortelt han. Eg undrest på om ikkje di va bra utgått, då han kom fram. Han kom seg te ei landbruksskole, og der fekk han arbei. Ti øre timen va betalinga i førstnenga. Men han lært to nøttie teng — han lært sprake, og han lært å gå i tresko. Han slo seg ne langt nordpå og blei så go nordmann som noen.

En gong i barndomsåran tusla vi i veg — en par onga — te en a di gamle skomakaran, en utlært skomakarmeister. Eg kan så godt minnest dæ skjelte han hadd oppfør inngangsdøra. Dæ va en støvel, en a di fine og velforma røysertan. Han va utskorn a tre, og så godt va han laga og malt at vi trudd heilt sekkert at dæ va en verkeli støvel som hengt der på ei stang. Mannen meint på at vi kunn berre gå heim og så kom igjen dagen ette og hent skoen. Vi sport om ikkje skoen va ferdig. Jau da, di va ferdig, men vi vesst vel at dæ va søndag? Vi hadd jo uløst te å gå heim uten skoan, og vi bynt å klag oss — at vi skull på skolen mandagen, så då kunn vi ikkje kom og hent di. Og så trengt vi di då, for dæ va så trasi å gå på skolen i tretoflan. Vi kunn vel ha kommen om lørdagen? Nei, då va vi og på skolen. Jaja, så fekk vi ta di då. Han lot oss få di. Di va knytt ihop parvis ette skoreimen, og slik bar vi di. Dæ va slik di brukt dæ før. Ikkje nokka unødig papirforbruk te innpakking. Vi tok fram pengan og sport ka han skull ha før arbeide. Nei, vi fekk kom igjen en anna dag og betal. Vi vesst vel at han tok ikkje imot penga på søndag. Og vi for då heim. Men vi gjekk og betalt han en anna dag, dæ e sekkert. — Og dæ va ikkje den einaste gongen han gjor slik. Nei, han tok aldri imot penga på en søndag. Men va ikkje deder en stor resiko? Dæ kunn vel finnest di som ikkje kom igjen og betalt han. Nei, dæ hørtesf ikkje om nokken som prøvd seg mæ joks og bedrag imot den gamle hedersmannen.

Bygdeskomakaren han kjent alt folk i bygda — di fastbuanes i allfall. Han betenkt seg ikkje på å gje di en reprimande dersom di ha gådd altfor lenge i skoen, så der ikkje va botvon i di. Og han va dus mæ di alle fleste. — Ja, i ei bygd e jo di alle fleste dus mæ kverandre, a di voksne, ja. Bonnan di matt ikkje våg seg å sei du te gamle, ærverdie folk. Di skull sei dokk eller dokker, dæ va høfli. Eg ha då hørt at bonn ha sagt «dokk far» og «dokk mor». Men va ikkje dæ litt for mykje? Dæ hørest då så lite fortroli. De akkorat som i Sverige der di e så spar mæ du. Dæ ska vær Ni til alle fremmen og te alle som e over tretti år. Eg ha og hørt at di gamle sa I og Jer te folk som di sett litt høgt. Ikkje te presten, før di sa berre «han far» både om han og tel han. Og til dokteren sa di om lag slik: Vil ikkje dokteren sett seg? Men te væreiaren og slike, ja, dæ hendt enda te læråren at di sa I og Jer.

Bygdeskomakaren — så vel som mange andre handverkara — di e nu snart en saga blott. Nu bruka vi skoen te di dett a føttern, og så brenn vi di.

INNHOLD

STARTSIDEN